معرفی رشته مهندسی شیمی — از تحصیل تا اشتغال

معرفی رشته مهندسی شیمی — از تحصیل تا اشتغال

رشته مهندسی شیمی مناسب چه کسانی است؟

مهندسی شیمی یکی از رشته‌های جدیداً پدیدار شده است که تلفیقی از رشته‌های مختلف و در واقع یک رشته بین رشته‌ای تلقی می‌شود. این رشته در ابتدا الهام گرفته و جدا شده از رشته مهندسی مکانیک بوده است و از همین‌رو اکثر دروس گذرانده شده در مقطع کارشناسی، با گرایش سیالات رشته مکانیک مشابهت دارند؛ با این‌حال برخی دروس کاملاً تخصصی و منحصر به فرد برای این رشته تعریف شده‌اند که در ادامه به آن‌ها پرداخته خواهد شد.

گفتنی است که هرچند هنوز در میان حتی تحصیل کردگان دانشگاهی، این رشته به خوبی شناخته نشده، اما با این‌ وجود روز به روز بر وسعت و تنوع گرایشات مقاطع تحصیلی بالاتر آن افزوده می‌شود. مهندسی شیمی در ابتدا با تمرکز بر صنعت و اقتصاد پدیدار شد؛ سپس با گسترش علوم و فناوری و نیاز به رشته‌ای که پوشش دهنده چندین رشته به صورت همزمان باشد، بسط و گسترش یافت تا بتواند نیاز صنایع و کسب‌ و کارها را در جایی که به صورت همزمان به چند متخصص مهندس مکانیک، شیمیست حتی مدیر و اقتصاد‌دان نیاز است، پاسخ دهد.

همچون سایر رشته‌های مهندسی، رشته مهندسی شیمی نیازمند ذهنی خلاق و فعال برای طراحی، محاسبات و پیاده‌سازی عملیات پیچیده صنعتی است. بر خلاف رشته‌های آزمایشگاه محوری مانند گرایش‌های مختلف رشته‌ شیمی، این رشته به خصوص در مقطع لیسانس و گاهاً بالاتر نیازی به آزمایشگاه نداشته و تنها در مقطع کارشناسی تعدادی دروس آزمایشگاهی مشترک و محدود جهت آشنایی برگزار می‌شود. با این‌حال برخی گرایش‌ها مانند گرایش کاتالیست، ترموسینتیک، داروسازی، بیوتکنولوژی و از این قبیل، معمولاً برای انجام پایان‌نامه نیازمند کار آزمایشگاهی هستند. سایر گرایش‌های مقطع تحصیلی ارشد و دکتری ممکن است هیچ گاه سروکاری با آزمایشگاه نداشته باشند و در عوض مشغول برنامه‌نویسی و شبیه‌سازی کامپیوتری شوند؛ در میان معمول‌ترین این رشته‌گرایش‌ها می‌توان از گرایش‌های شبیه‌سازی، کنترل، بهینه‌سازی، برخی گرایش‌های جداسازی، پدیده‌های انتقال و حتی ترمودینامیک نام برد.

با توجه به مطالب گفته شده، مشخص است که افرادی صاحب ذوق و علاقه‌مند به فعالیت در حوزه‌های مواد شیمیایی، نفت و گاز، پلیمر، صنایع غذایی، طراحی و ساخت کاتالیست‌های پرمصرف صنعت، صنایع آبکاری، حفاظت خوردگی، استخراج فلزات با ارزش و بازیافت انواع فلزات گران‌بها و کمیاب و موارد متعدد از این قبیل می‌توانند به مهندسی شیمی ورود پیدا کنند و بعد از کسب دانش و مهارت لازم، در یکی از زمینه‌هایی که مورد اشاره قرار گرفت مشغول شوند.

کدام دروس دوره دبیرستان در رشته مهندسی شیمی بیشتر کاربرد دارند؟

با توجه به اینکه برخی از مهمترین گرایش‌های مهندسی شیمی (مانند کنترل، شبیه‌سازی و جداسازی) اغلب نیاز به محاسبات عددی و حتی برنامه‌نویسی دارند، لذا پیشنهاد می‌شود علاقه‌مندان به این موضوع دقت کامل داشته باشند و با شناخت تصمیم بگیرند. لازم به ذکر است که احتمال دارد در مواردی علاقه‌مندی به موضوعی خاص در دبیرستان محقق نشده باشد ولی در دوره دانشگاه این موضوع میسر شود. از این رو داشتن پایه ریاضیات نسبتاً قوی برای هر علاقه‌مندی توصیه می‌شود.

دروس شیمی دبیرستان و علی‌الخصوص موارد مرتبط با مباحث صنعتی مانند الکتروشیمی و آبکاری و شناخت مواد از اهمیت بعدی برخوردار هستند. ضمناً از آنجا که در برنامه درسی وزارت علوم دروس فیزیک 1، 2 و 3 در ترم‌های نخست دانشگاه ارائه می‌شوند، لذا شناخت و آگاهی کافی از دروس فیزیک دبیرستان که شامل مطالب مختلفی از حوزه‌های مکانیک حرکتی و الکتریسیته هستند نیز از اهمیت برخوردار است و به علاقه‌مندان توصیه می‌شود که پایه نسبتاً متوسطی از موارد یاد شده داشته باشند تا ناخواسته دچار مشکل نشوند.

تعدادی دروس معارف و اخلاق برای کلیه رشته‌های فنی و مهندسی به صورت مشترک برگزار می‌گردد، لذا از کلیه علاقه‌مندان به حضور در دانشگاه‌ها انتظار می‌رود نسبت به این دروس نیز مطالعاتی داشته باشند.

در انتها ذکر این نکته خالی از لطف نیست که سبک آموزش، مطالب آموزشی، کلاس آموزشی و در کل فضای آموزشی در دانشگاها همچون سایر اماکن آموزشی نبوده و آن چه مهم است تلاش برای رسیدن به هدف است؛ در این بین طرح علایق، دغدغه‌ها و محدودیت‌ها می‌توانند به فرد قدرت تصمیم صحیح را بدهند، بنابراین انتظاری که از علاقه‌مندان به این حوزه می‌رود این است که در دام گذشته خویش (در رابطه با پایه ضعیف و عدم علاقه سابق و مواردی از این قبیل) محصور نگردند، بلکه با شناخت کامل انتخاب کنند. اخلاق مهندسی همواره مساله‌ای است که کمتر بدان پرداخته می‌شود و عامل بسیاری از خسارت‌های جبران‌ناپذیر است، لذا از کلیه علاقه‌مندان درخواست می‌شود به این موضوع فراتر از بعد آموزشی بنگرند.

گرایش‌های رشته مهندسی شیمی برای ادامه تحصیل چه هستند؟

در ادامه به گرایش‌های گوناگون رشته مهندسی شیمی پرداخته‌ایم و هر یک از آن‌ها را به صورت مختصر و مفید معرفی کرده‌ایم.

  • گرایش طراحی فرآیندها: طراحی، بهینه‌سازی و گاهاً شبیه‌سازی بخشی از یک واحد صنعتی
  • گرایش شبیه‌سازی: شبیه‌سازی طراحی اولیه حاصل از مهندس طراح به منظور بررسی عملکرد یک بخش از واحد یا کل واحد صنعتی به کمک برنامه‌های شبیه‌سازی و یا کد نویسی کامپیوتری با زبان‌های برنامه‌نویسی مختلف
  • گرایش کنترل: شبیه‌سازی کامپیوتری و پیاده‌سازی یک الگوریتم کنترلی و بررسی میزان دقت، سرعت و پایداری الگوریتم در رسیدن به مقدار مقرر و میزان انحراف از آن و یا پیاده‌سازی عملی یک الگوریتم کنترلی برای یک فرآیند شیمیایی به کمک تجهیزات کنترلی مانند شیر کنترلی، کامپیوتر و سنسور
  • گرایش کاتالیست و ترموسینتیک: طراحی و ساخت انواع کاتالیست‌های مصرفی صنایع مختلف، اعم از صنایع نفت، گاز و پتروشیمی
  • گرایش بیوتکنولوژی: کار روی انواع سیستم‌های بیولوژیک و سلول‌ها برای ایجاد تغییرات مطلوب در جهت مبارزه با بیماری‌ها و آفات و همچنین کاربرد در صنایع داروسازی، غذایی و تصفیه آب
  • گرایش داروسازی: طراحی و ساخت سیستم‌های واکنشی مورد نیاز کارخانه‌های داروسازی
  • گرایش محیط زیست: بررسی راه‌کارهای مقابله با انواع آلودگی‌های زیست‌محیطی و تلاش برای کاهش آن‌ها و برنامه‌هایی برای حفظ محیط زیست

مهم‌ترین دروس دانشگاهی رشته مهندسی شیمی چه هستند؟

مهم‌ترین دروس دانشگاهی رشته مهندسی شیمی عبارت هستند از:

  • آشنایی با مهندسی شیمی
  • موازنه جرم و انرژی
  • مکانیک سیالات 1 و 2
  • انتقال حرارت 1 و 2
  • انتقال جرم
  • عملیات واحد صنعتی 1 و 2
  • آشنایی با فرآیندهای پلیمریزاسیون
  • آشنایی با فرآیندهای فرآوری گاز
  • آشنایی با فرآیندهای پتروشیمی
  • کنترل فرآیندهای 1 و 2
  • ترمودینامیک 1 و 2
  • محاسبات عددی
  • ریاضیات پیشرفته مهندسی
  • معادلات دیفرانسیل
  • آزمایشگاه‌ شیمی عمومی
  • آزمایشگاه شیمی تجزیه
  • آزمایشگاه شیمی آلی
  • آزمایشگاه عملیات واحد صنعتی
  • آزمایشگاه فیزیک الکتریسیته
  • شیمی عمومی 1 و 2
  • شیمی فیزیک
  • شیمی آلی
  • خوردگی

فارغ التحصیل رشته مهندسی شیمی در چه کارها و صنایعی می‌تواند شاغل شود؟

عمده‌ترین مشاغل و صنایعی که یک فارغ التحصیل رشته مهندسی شیمی می‌تواند در آن‌ها مشغول به کار شود، عبارت هستند از:

  • واحدهای مختلف صنایع نفت و گاز و پتروشیمی از جمله اوپراتوری واحد، ایمنی، واحد کنترل، مدیریت واحد و کارخانه
  • صنایع تولید رنگ و رزین
  • صنایع مواد غذایی
  • صنایع بازیافت فلزات و عناصر گران‌بها
  • صنایع استخراج فلزات با ارزش
  • ساخت و تولید انواع دستگاه‌‎های صنعتی به خصوص صنایع شیمیایی
  • انواع باتری‌های صنعتی (لیتیمی، سربی اسیدی، کادمیم و از این قبیل)
  • صنعت خوردگی و حفاظت از خوردگی
  • صنعت گسترده پلیمری
  • مراکز دانش‌بنیان و حوزه‌های فناوری
  • صنایع بایومدیکال و بیوتکنولوژی
  • صنایع داروسازی
  • تولید انواع کریستال‌های خوراکی و صنعتی
  • حوزه‌های نرم‌افزای مانند طراحی سیستم‌های کنترل و نرم‌افزارهای کاربردی صنایع
  • خطوط انتقال گاز و نفت و ارزیابی اقتصادی واحدهای صنعتی
  • شرکت‌ها و نهادهای مطالعاتی طرح‌های توجیهی احداث کارخانه‌ها
  • در کل در هر فرآیند و واحد صنعتی که از یک ماده اولیه ماده‌ای با ارزش افزوده تولید می شود، استفاده از مهندس شیمی برای بهبود فرآیند، بهینه‌سازی و افزایش سودآوری ضروری است.

بازار کار رشته مهندسی شیمی به چه صورت است؟

بازار کار رشته مهندسی شیمی با توجه به تنوع محصولات و صنایع مختلف متفاوت است. در برخی صنایع همچون نفت و گاز، پالایشگاه‌ها، صنایع پلیمری، صنایع معدنی و آبکاری و خوردگی فرصت‌های شغلی بیشتر هستند و در برخی صنایع دیگر مانند داروسازی، بیوتکنولوژی و رنگ و رزین هنوز بازار به بلوغ لازم نرسیده و فرصت‌های شغلی کمتر هستند. با این‌حال، راه‌اندازی کسب‌ و کار بهترین گزینه برای یک مهندس شیمی به حساب می‌آید که بعد از شناخت کافی و کسب دانش و مهارت لازم، جذب سرمایه و با گردهم‌آیی همکاران متخصص و متعهد و همچنین درک صحیح از بازار و سیاست‌های جامعه، امکان‌پذیر است.

صنایع نفت و گاز عمدتاً در جنوب واقع شده‌اند، اما سایر صنایع اعم از مواد شیمیایی، پلیمری، لاستیک، معدن سیمان و از این قبیل در سایر مناطق کشور نیز پراکنده‌اند. با این تفاسیر، می‌توان به وسیله درک نیاز‌های منطقه‌ای و با سرمایه‌ای نه چندان زیاد، اقدام به راه‌اندازی کسب و کار کرد.

امکان ادامه تحصیل در رشته مهندسی شیمی در داخل ایران چگونه است؟

در داخل کشور برای اکثر رشته‌ گرایش‌های نام‌ برده در بالا، امکان ادامه تحصیل در مقطع دکتری وجود دارد و به لحاظ علمی اغلب دانشگاه‌های مادر مانند دانشگاه تهران، شریف، امیرکبیر، تربیت مدرس، علم و صنعت، صنعتی اصفهان و شیراز از اغلب گرایش‌های مهندسی شیمی پشتیبانی می‌کنند. با این‌حال بایستی قبل از انتخاب رشته نسبت به امکانات آموزشی شامل اساتید، آزمایشگاه‌ها و سیستم‌های کامپیوتری پیشرفته و همچنین امکانات رفاهی دانشگاه‌ها دقت کرد، چراکه برخی دانشگاه‌ها نسبت به گروهی دیگر در رشته گرایش‌هایی خاص از برتری‌های علمی و رفاهی برخور دارند.

امکان ادامه تحصیل در رشته مهندسی شیمی در خارج از کشور به چه صورت است؟

امکان ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری در کشورهای شاخص اروپایی مانند آلمان، فرانسه، هلند و اتریش و همچنین در دانشگاه‌های مناطق مختلف کشور کانادا برای ایرانیان نسبت به برخی کشورها مانند آمریکا از شانس بیشتری برخوردار است. با این‌حال، کشورهای در حال توسعه مانند اندونزی، چین، روسیه، استرالیا و ترکیه نیز می‌توانند برای ادامه تحصیل مقاطع بالاتر گزینه مناسبی باشند.

در هر صورت با توجه به رشته گرایش مد نظر بعد از جست‌وجوی کافی در مورد شرایط دانشگاه و کشور مقصد، می‌توانید در مورد ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر تصمیم‌گیری قطعی کنید. حمایت مالی دانشگاه‌ها نیز معمولاً از مقاطع تحصیلی دکتری صورت می‌گیرد، البته دانشگاه‌هایی نیز هستند که نسبت به مقطع ارشد حمایت مالی انجام می‌دهند.

دروس دانشگاهی رشته مهندسی شیمی تا چه میزان نیازهای بازار کار را مرتفع می‌کنند؟

برخی دروس دانشگاهی رشته مهندسی شیمی در مقطع کارشناسی مانند انتقال جرم، عملیات واحد صنعتی، فرآیندهای پالایشگاهی، فرآیندهای انتقال گاز، کنترل فرآیندهای شیمیایی و مواردی از این قبیل که عمدتاً مباحث عملیاتی در آن‌ها مطرح می‌شود در صورتیکه به صورت کافی بیان شوند، تا حدودی پاسخگوی بخش بزرگی از نیازهای بازار کار خواهند بود؛ البته گذراندن دوره‌های کارآموزی و عملیاتی به منظور فاصله گرفتن از فضای تئوری دانشگاهی و آشنایی با دستگاه‌های عملیاتی مهندسی شیمی نیز یک ضرورت به حساب می‌آید.

سایر دروس مانند محاسبات عددی و کامپیوتری که عمدتاً در مقاطع ارشد و دکتری مورد توجه قرار می‌گیرند نیز فرد را برای بازار کار آماده‌تر می‌سازند. مشاغلی نظیر برنامه‌نویسی، برنامه‌سازی و کدنویسی کامپیوتری و در کل صنعت نرم‌افزاری نیازمند داشتن درک بالا از مباحث این دروس هستند.

گزینه بعدی برای فارغ‌التحصیلان رشته مهندسی شیمی که روحیه کار تیمی داشته‌اند ورود به مباحث دانش‌بنیان یا شرکت‌های فناور و یا راه‌اندازی کسب و کار در منطقه اقتصادی خود است که این موضوع به خلاقیت، اعتماد به نفس، کسب سرمایه و شناخت کامل از بازار و منابع اولیه نیاز دارد. در برخی دانشگاه‌های تهران مانند شریف، ورکشاپ‌هایی به این منظور برگزار می‌شود که توصیه می‌شود علاقه‌‌مندان به تحصیل در مقاطع بالاتر و یا حتی مقطع لیسانس در این کلاس‌ها شرکت کرده و در این زمینه‌ها آگاهی کسب کنند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.